واردات گاز از روسیه؛ گام راهبردی تهران برای مهار ناترازی در زمستان

به گزارش خبرنگار مهر، همزمان با عزیمت رئیس‌جمهور و سرپرست وزارت نفت به مسکو به‌منظور شرکت در نشست مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF)، پرونده همکاری‌های انرژی تهران و مسکو به‌ویژه در بخش واردات و ترانزیت گاز وارد فاز سرنوشت‌سازی شده است. هم‌اکنون ناترازی گاز در کشور با توجه به نزدیکی فصل سرما، به یکی از موضوعات بنیادین و اساسی تبدیل شده و کارشناسان حوزه انرژی متفق‌القول بر این باورند که باید هرچه سریع‌تر نسبت به علاج و رفع این عارضه تدابیر مقتضی اتخاذ شود. همچنین با پیش‌بینی تشدید کسری و افزایش ناترازی به حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز نسبت به مازاد موجود در فصل سرد، کشور با چالش‌های محسوسی در تأمین پایدار سوخت بخش‌های مهم اقتصادی، صنایع راهبردی و نیروگاه‌های تولید برق روبه‌روست. در چنین موقعیتی، اتخاذ رویکرد مدیریت هوشمندانه تقاضا در کنار تأمین منابع جایگزین از مبادی خارجی، تنها راهبرد عملیاتی برای پیشگیری از اختلال در چرخه تولید صنعتی و حفظ رفاه عمومی و آرامش شبکه خانگی در ایام سرمای شدید قلمداد می‌شود.

زمینه‌سازی حقوقی و تفاهمات مشترک تهران و مسکو

بررسی سیر تاریخی این مذاکرات نشان می‌دهد که پایه‌های فنی و حقوقی این تعامل گسترده پیش‌تر پی‌ریزی شده است؛ به‌طوری‌که در بهمن‌ماه سال ۱۴۰۴، محسن پاک‌نژاد، وزیر وقت نفت، در جریان نشست خبری نوزدهمین کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه اعلام کرده بود که این رویداد برگزار و سند نهایی به همراه مجموعه‌ای از تفاهم‌های مشترک به امضا رسیده است. وزیر وقت نفت با یادآوری تلاش‌های صورت‌گرفته افزوده بود که کارگروه‌های تخصصی در نشست‌های فشرده و طولانی موفق شدند سند جامع نهایی را تنظیم کنند و کمیسیون مشترک، مسیری مطمئن را فراهم ساخته است تا بتوان از ظرفیت‌های بسیار گسترده موجود در حوزه همکاری‌های اقتصادی و انرژی بهره‌برداری کرده و تعهدات را وارد چرخه عمل نمود.

پاک‌نژاد در همان مقطع صراحتاً خاطرنشان کرد که نقطه قوت و ویژگی برجسته این نشست، گذار بنیادین از تفاهم‌نامه‌های اولیه به حوزه اجراست؛ امری که دستاوردی قابل ملاحظه و برجسته در مقطع حساس کنونی و شرایط ویژه بین‌المللی ارزیابی می‌شد. وی در پاسخ به پرسش خبرنگار مهر پیرامون لزوم خرید گاز علیرغم رکوردشکنی‌های داخلی تشریح کرد که در ارتباط با صادرات گاز روسیه به ایران، پرونده توافقات تقریباً به پایان رسیده و تنها یکی دو بند فنی و تشریفاتی در مفاد باقی مانده که امید است به امضای قرارداد نهایی منتج شود. او خاطرنشان ساخت که با وجود ثبت عملکرد مطلوب در بخش برداشت و عبور تولید گاز پارس جنوبی از مرز ۷۲۷ میلیون مترمکعب در روز، شدت ناترازی و ابعاد تقاضای داخلی به گونه‌ای رقم خورده است که کشور ناگزیر باید واردات گاز از روسیه را به‌صورت جدی دنبال کند. وی همچنین با اشاره به معاهده مشارکت راهبردی دوجانبه تأکید ورزیده بود که این چارچوب حقوقی زمینه همکاری‌ها را فراهم کرده و ایران از سرمایه‌گذاری و حضور فعال شرکت‌های روسی در توسعه میدان‌های نفتی و گازی به‌گرمی استقبال می‌کند.

جزییات قرارداد ژنرال فریم‌ورک و روند نهایی‌سازی قیمت

ابعاد عملیاتی و مهندسی این مبادلات گازی نیز پیش از این در اظهارات مدیران ارشد صنعت تشریح گردیده بود؛ به‌طوری‌که در بهمن سال ۱۴۰۴ سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در گفتگو با خبرنگار مهر پرده از جزئیات این مذاکرات برداشت و تصریح کرد که گفتگوها با طرف روسی بر سر قرارداد موسوم به «ژنرال فریم‌ورک» وارد مرحله نهایی شده است. مدیرعامل شرکت ملی گاز در توضیحات خود تأکید کرد که تمامی شاخص‌ها و محورهای تخصصی، اعم از ابعاد فنی، مقررات حقوقی، جانمایی ترمینال‌ها، تدوین ترم‌شیت‌ها و شرایط قراردادی به‌طور کامل در کارگروه مشترک بسته شده و تنها متغیر باقیمانده، تعیین قیمت نهایی و توافق بر سر سازوکار تسویه مالی است.

توکلی در تشریح مفاد و سازوکار اجرایی یادآور شده بود که اعلام رسمی نرخ منوط به جمع‌بندی نهایی در سطوح عالی بالادستی و تعیین سقف دقیق حجم وارداتی خواهد بود. بر اساس مدل اولیه، فرایند ورود گاز در قالب دو فاز ۵۵۰ واحدی سازماندهی شده که در گام اول تمامی اسناد و ترم‌شیت‌ها تکمیل گردیده و یک قرارداد اجرایی کوتاه‌مدت به‌منظور تست، راستی‌آزمایی فنی و سنجش شیوه پرداخت در آستانه نهایی‌شدن قرار گرفته است. وی یادآور شد که مذاکرات در چارچوب تخصصی و از طریق کارگروه شرکت گازپروم هدایت می‌گردد و محور تمرکز آن بر دریافت پایدار جریان گاز استوار است.

ضرورت اتصال شبکه شمالی و موازنه عرضه و تقاضا

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که فعال‌سازی و تقویت راهبرد واردات گاز از همسایگان شمالی یعنی روسیه و ترکمنستان، پاسخی راهبردی و فوری به دغدغه‌های فصل سرما است. ایجاد توازن میان سوخت‌رسانی به نیروگاه‌ها، چرخش چرخ کارخانجات و گرمایش بخش خانگی مستلزم آن است که فرایند تزریق گاز بدون فوت وقت کلید بخورد. این سازوکار نه‌تنها تداوم فعالیت صنایع را بدون اعمال خاموشی‌های گسترده میسر می‌سازد، بلکه مانع از هدررفت منابع و آسیب به تولید ناخالص داخلی در ماه‌های بحرانی سال خواهد شد. مدیریت بحران گاز در سال ۱۴۰۵، مستلزم نگاهی ترکیبی است تا در کنار صیانت از شبکه داخلی، توان دیپلماتیک و جغرافیایی کشور نیز احیا شود.

تعادل میان تولید و رفاه؛ مهار تبعات آسیب به زیرساخت‌ها

در همین راستا فرشاد جامع، کارشناس مسائل انرژی، در تشریح اهمیت راهبردی شروع واردات گاز از مرزهای شمالی برای پر کردن شکاف‌های انرژی عنوان کرد: رخدادها و صدمات وارده به زیرساخت‌های پالایشی و خطوط گازی در پارس جنوبی، حجم ناترازی گاز در کشور را به مرز نگران‌کننده در فصل سرما رسانده است. این واقعیت تلخ، فرآیند تأمین سوخت نیروگاه‌ها، چرخه تولید صنعتی و شبکه گرمایشی خانوارها را در آستانه زمستان سال ۱۴۰۵ در موقعیت حساسی قرار داده و لذا آغاز فوری واردات از مبادی ترکمنستان و روسیه ضرورت راهبردی اجتناب‌ناپذیری است که باید در صدر برنامه‌های جاری کشور تثبیت شود.

این صاحب‌نظر حوزه انرژی تصریح کرد: با بازگشایی مسیر واردات از ترکمنستان و تعمیق تعاملات با مسکو، می‌توان افزون بر پر کردن مخازن ذخیره‌سازی، زمینه سوآپ و بازصادرات به مقاصد پرتقاضایی نظیر هند را مهیا کرد؛ امری که نقشی تاریخی برای ارتقای وزن ژئوپلیتیک کشور رقم خواهد زد. وی با اشاره به دستاوردهای چندبعدی این رویکرد تأکید ورزید: در بعد دیپلماسی انرژی، مناسبات گازی با همسایگان شمالی، پیوندهای متقابل اقتصادی را چنان تحکیم می‌بخشد که ریسک‌های سیاسی تقلیل یافته و جایگاه کشور از یک متقاضی منفعل، به یک شریک استراتژیک، تنظیم‌کننده جریان انرژی و یک هاب منطقه‌ای تغییر خواهد یافت.

فرصت‌های تحریمی و خلق درآمد پایدار از مسیر سوآپ

در مختصات بین‌المللی کنونی، شرایط ویژه بازار جهانی گاز زمینه‌ساز منافع متعددی برای اقتصاد ملی است. در مقطعی که فدراسیون روسیه تحت تأثیر تحریم‌های گسترده بین‌المللی در پی بازارهای تازه است و ترکمنستان نیز محدودیت‌های فراوانی برای اتصال به شبکه مصرف اروپایی تجربه می‌کند، ایران می‌تواند با اتکا به موقعیت ممتاز ترانزیتی و خطوط لوله موجود، نقش نقطه اتصال را بر عهده بگیرد. جذب گاز سرگردان شمال و هدایت آن از کریدور جنوبی به سمت شبه‌قاره هند، جریان مطمئنی از نقدینگی ارزی را به بدنه مالی کشور هدایت کرده، وابستگی متقابل میان سه بازیگر مهم یعنی ایران، روسیه و هند را عمیق‌تر ساخته و آسیب‌پذیری‌های ژئواکونومیک ناشی از فشارهای خارجی را به کمترین میزان ممکن خواهد رساند.

در نهایت، همگرایی تحولات دیپلماتیک با حضور سران کشور در مسکو و عضویت فعال در جی‌ئی‌سی‌اف، موقعیتی طلایی جهت بستن قراردادهای معوق ایجاد کرده است. بازنگری در راهبردهای گازی و تلفیق ابزار واردات با دیپلماسی فعال منطقه‌ای، نه‌تنها متضمن عبور بی‌دغدغه از شرایط سخت زمستانی است، بلکه بستری فراهم می‌سازد تا زیرساخت‌های انرژی ملی بار دیگر به‌عنوان شاهراهی حیاتی در نقشه تجارت منطقه تثبیت گردند.